PrEP กับ PEP ต่างกันอย่างไร: สองนโยบายป้องกัน HIV ก่อนและหลังเหตุสัมผัสของไทย

PrEP และ PEP ใช้ยาต้านไวรัสเพื่อป้องกัน HIV แต่ตอบคนละช่วงเวลา การจำง่ายว่า “PrEP ก่อน PEP หลัง” มีประโยชน์ แต่ยังไม่พอ เพราะการเริ่มยา การตรวจ และการติดตามต่างกัน

เปรียบเทียบในภาพเดียว

สิ่งที่เหมือนกัน

ทั้งสองใช้สำหรับผู้ที่ยังไม่มี HIV ต้องตรวจและประเมินก่อนใช้ ไม่ป้องกัน STI ทุกชนิด และไม่ควรซื้อแบ่งหรือปรับสูตรเอง หากตรวจพบ HIV ต้องใช้ ART สูตรรักษาที่ครบถ้วน

ทั้งสองยังต้องอาศัยความต่อเนื่อง PrEP ต้องใช้ตามรูปแบบอย่างถูกต้อง ส่วน PEP ต้องเริ่มเร็วและกินครบ

เลือกจากสถานการณ์ ไม่ใช่อัตลักษณ์

PrEP ไม่ได้เป็นยาสำหรับเกย์เท่านั้น และ PEP ไม่ได้สงวนสำหรับเหตุจากเพศสัมพันธ์ บุคลากรควรประเมินชนิดเหตุ ความถี่ วิธีป้องกัน และความต้องการ ไม่ติดป้ายคนตามอาชีพหรือเพศสภาพ

ผู้มีเหตุครั้งเดียวอาจเหมาะกับ PEP ขณะที่ผู้มีโอกาสสัมผัสต่อเนื่องอาจได้ประโยชน์จาก PrEP บางคนไม่ต้องใช้ทั้งสองและเลือกถุงยางหรือวิธีอื่นตามชีวิต

เมื่อ PEP ควรเปลี่ยนเป็น PrEP

หากต้องรับ PEP ซ้ำ นั่นไม่ใช่ความล้มเหลว แต่เป็นสัญญาณให้ทบทวนเครื่องมือป้องกันระยะยาว การเปลี่ยนต้องวางเวลาและตรวจ HIV กับหน่วยบริการ ไม่เริ่ม PrEP ทับ PEP เอง

สิทธิของไทย

กรมควบคุมโรคระบุว่า PrEP ฟรีในหน่วยบริการที่ร่วมกับ สปสช. และ PEP ฟรีที่โรงพยาบาลรัฐสำหรับคนไทย ผู้ใช้ควรตรวจจุดบริการและเงื่อนไขปัจจุบัน เพราะเวลาทำการและขั้นตอนต่างกัน

การมีสิทธิทั้งสองสะท้อนการเปลี่ยนนโยบายไทยจากการรณรงค์ถุงยางเพียงอย่างเดียวไปสู่ combination prevention แต่สิทธิจะมีผลเมื่อคนรู้จักจุดรับ PEP นอกเวลาและเข้าถึง PrEP โดยไม่ถูกตัดสิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• รอผลตรวจจนพ้น 72 ชั่วโมงก่อนขอ PEP
• ใช้ PEP ที่เหลือจากครั้งก่อน
• เริ่ม PrEP ทันทีหลังเหตุแทน PEP
• หยุด PrEP โดยไม่วางช่วงคุ้มครองกับบุคลากร
• คิดว่าผลลบหนึ่งครั้งทำให้ไม่ต้องตรวจตามนัด

ตัดสินใจเร็ว: เหตุเกิดแล้วและยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ประเมิน PEP วันนี้ หากกำลังวางแผนป้องกันสำหรับอนาคต ให้นัดประเมิน PrEP

แหล่งข้อมูล

• WHO: Guidelines for HIV post-exposure prophylaxis
• WHO: HIV PrEP
• กรมควบคุมโรค: สิทธิ PrEP และ PEP
• กรมควบคุมโรค: การป้องกัน HIV